Το Έγκλημα και τιμωρία ήταν απ’ τα λίγα βιβλία που όταν το διάβασα για πρώτη φορά, πριν από 10 χρόνια, ένιωσα ότι άφηνα μαζί του κάποια εκκρεμότητα. Ότι κάποια στιγμή θα ξαναγύρναγα για μία δεύτερη ανάγνωση.

Έγκλημα και τιμωρία

Dostoevsky by Griliopoulos

Το Έγκλημα και τιμωρία πρόκειται για ένα ψυχολογικό θρίλερ το οποίο απογειώνεται απ’ την μοναδική ικανότητα του Ντοστογιέφσκι να σκάβει βαθειά στην ψυχή και να διεισδύει στις πιο σκοτεινές σκέψεις του ανθρώπινου νου.

Ο ήρωάς μας, ο Ρασκόλνικοφ, είναι ένας μοναχικός, φτωχός φοιτητής στην Πετρούπολη του 19ου αιώνα. Η οικονομική του ανέχεια τον οδηγεί να εγκαταλείψει τις σπουδές του, ενώ για τα καθημερινά του έξοδα καταφεύγει σε μια γριά-τοκογλύφο προσφέροντας της ως ενέχυρο διάφορα προσωπικά του αντικείμενα. Σύντομα, τον βλέπουμε να οδηγείται στην διπλή δολοφονία της τοκογλύφου του και της αδερφής της, αν και η δεύτερη δεν ήταν προγραμματισμένη.

Με μία πρώτη ματιά θα έλεγε κανείς ότι τα κίνητρα της δολοφονίας ήταν οικονομικά, όμως καθώς προχωράει η ανάγνωση ξεδιπλώνεται το ιδεολογικό υπόβαθρο στο οποίο στηρίχθηκε ο ήρωας και διέπραξε τον φόνο. Ο Ρασκόλνικοφ θέτει το ηθικό ερώτημα κατά πόσο η δολοφονία μίας «ψείρας», όπως χαρακτηρίζει την τοκογλύφο του επανειλημμένα στο βιβλίο, που επιβιώνει εκμεταλλευόμενη την ανάγκη φτωχών ανθρώπων, μπορεί να θεωρηθεί έγκλημα, όταν μάλιστα μέσα από αυτή την πράξη σκοπεύεις να προσφέρεις στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.

Η δολοφονία της γριάς-τοκογλύφου ήταν μία «δήλωση» του πρωταγωνιστή ενάντια σε όλα όσα συμβολίζει η συγκεκριμένη γυναίκα: την αδικία, την εκμετάλλευση των οικονομικά ασθενέστερων για προσωπικό όφελος και την μικροψυχία. Αυτό άλλωστε αποδεικνύεται απ’ το γεγονός ότι δεν αγγίζει τίποτα απ’ τα κλοπιμαία.

Σκοτώνοντάς την, προσπαθεί να ορθώσει το ανάστημά του ενάντια σε όλα αυτά. Ταυτόχρονα, σε μία διαστρεβλωμένη, μέσα στο μυαλό του, πραγματικότητα προσπαθεί να αποδείξει ότι ανήκει σε αυτή την σπάνια και ανώτερη, κατά την γνώμη του, κάστα ανθρώπων (όπως π.χ ο Ναπολέων) οι οποίοι χύνουν αίμα αποσκοπώντας όμως στο κοινό καλό.

Δυστυχώς όμως, ο Ρασκόλνικοφ αδυνατεί να διαχειριστεί την πράξη του και πολύ σύντομα βρίσκεται αντιμέτωπος με τις συνέπειες: «Από τώρα λοιπόν, από τώρα αρχίζει η τιμωρία;» Από εκείνη την στιγμή αρχίζει μία, αριστοτεχνικά δοσμένη, εσωτερική σύγκρουση κατά την οποία ο ήρωας ισορροπεί ανάμεσα στην λογική και την πυρετώδη τρέλα.

Όσον αφορά στα υπόλοιπα πρόσωπα της ιστορίας, εμφανίζονται σταδιακά, σχεδόν κλιμακωτά κι εξυπηρετούν τον συγγραφέα να ξεδιπλώσει την ψυχοσύνθεση του ήρωα. Ταυτόχρονα, όμως εξελίσσονται σε αρχετυπικοί ήρωες της φτώχειας ενάντια του πλούτου και της αξιοπρέπειας ενάντια της μικροπρέπειας.

Η φτωχή, θρησκόληπτη Σόνια που οδηγείται στην πορνεία για να συντηρήσει την οικογένειά της, είναι αυτή που θα παίξει καταλυτικό ρόλο στην απόφαση του Ρασκόλνικοφ να παραδοθεί. Ακόμα και τότε όμως, εκείνος δεν αισθάνεται πραγματική μετάνοια γιατί εξακολουθεί να πιστεύει ότι δεν έχει διαπράξει κάποιο έγκλημα.

Έγκλημα και τιμωρία

Το μόνο για το οποίο κατηγορεί τον εαυτό του είναι ότι «δεν είχε αρκετή αντοχή» να φέρει εις πέρας την αποστολή του χωρίς να καταρρακωθεί ψυχολογικά. Αισθάνεται ότι στάθηκε κατώτερος των περιστάσεων που ο ίδιος επέβαλε στον εαυτό του, ότι δεν υπήρξε συνεπής απέναντι στην ίδια του την ιδεολογία. Έτσι, λοιπόν, η πράξη παύει να είναι μία επαναστατική δήλωση και απογυμνώνεται σε αυτό που πάντα ήταν, μία στυγνή, διπλή ανθρωποκτονία.
Η αλλαγή των αντιλήψεών του επέρχεται μόνο την στιγμή που συνειδητοποιεί πόσο πολύ αγαπάει την Σόνια, η οποία μετατρέπεται πλέον σε φύλακα-άγγελό του, ακολουθώντας τον μέχρι την Σιβηρία. Μέσα απ’ αυτή την σύγχρονη Μαγδαληνή θα αισθανθεί ότι μεταμορφώνεται σε έναν καινούριο άνθρωπο, απελευθερωμένο από το επίπονο παρελθόν του.

Το συγκεκριμένο βιβλίο δεν συγκαταλέγεται τυχαία στα κορυφαία της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Εάν έπρεπε να το περιγράψω με δυο λέξεις, αυτές θα ήταν απολαυστικά λυτρωτικό. 

Το διάβασα από τις Εκδόσεις Κ.Μ. (Κωνσταντινόπουλος-Μαγκανιάς) του 1955.